اختلال بيش‌فعالي و نقص‌تمركز

اختلال بيش‌فعالي و نقص‌تمركز يكي‌از اختلالات شايع روان‌پزشكي كودك و نوجوان است كه در‌صورت عدم شناسائي و درمان منجر به اختلال در رشد اجتماعي كودك، ضعف اعتماد بنفس، افت عملكرد تحصيلي و برخي پيامدهاي جدي ديگر مي‌شود.

نقص‌تمركز، تكانشگري، رفتارهاي خارج از كنترل و پرتحركي شكاياتي هستند كه بخاطر آن‌ها والدين يا مراقبين، كودك را نزد پزشك مي‌آورند. ارزيابي از نظر اختلال بيش‌فعالي و نقص‌تمركز بايد زماني آغاز شود كه نشانه‌هاي اختلال موجب مشكلات رفتاري و افت عملكرد تحصيلي شده باشد. نشانه‌هاي اختلال بيش فعالي و نقص تمركز در دو دسته اصلي نشانه‌هاي بي‌توجهي و پرفعاليتي-تكانشگري به شرح زير قرار مي‌گيرند.

نشانه هاي كم توجهي:

· كودك نمي تواند توجه كامل به جزئيات داشته باشد و يا اينكه در فعاليتهاي مدرسه اشتباهات ناشي از بي دقتي دارد. (جا انداختن حروف و اشتباهات بي دقتي در ديكته ها و امتحانات)

· اغلب در تداوم توجه روي يك تكليف و يا بازي مشكل دارد. (سر تكاليفش بمدت طولاني نمي نشيند)

· اغلب به نظر مي رسد وقتي با او صحبت مي كنند گوش نمي دهد. (حواس پرت و سر به هوا است)

· اغلب قادر نيست دستورالعمل ها را دنبال كند و نمي تواند تكاليفش را تمام كند

· اغلب قادر نيست تكاليف و فعاليتها را سامان دهد (بي نظم است)

· اغلب از شركت در فعاليتهائي كه نيازمند تداوم توجه باشد اجتناب مي كند. (از انجام تكاليف مدرسه سر باز مي زند)

· اغلب وسايلي كه براي انجام تكاليف نياز دارد را گم مي كند

· براحتي از طريق عوامل محيطي حواسش پرت مي شود.

· در فعاليتهاي روزانه دچار فراموشي است.

نشانه هاي پر تحركي-تكانشگري

پرتحركي:

· اغلب سر جاش وول مي خورد و يا جابجا مي شود.

· اغلب جايش را در كلاس و يا هر جائي كه انتظار نشستن مي رود را ترك مي كند.

· اغلب زياد مي دود و يا در مكانهائي كه متناسب نيست بالا و پائين مي پرد.

· اغلب مشكل است كه در فعاليتهاي لذت بخش آرام و با صداي آهسته شركت كند

· اغلب در حال حركت است و طوري عمل مي كند مثل اينكه موتورش او را هدايت مي كند.

· اغلب خيلي صحبت مي كند.

تكانشگري:

· اغلب قبل از آنكه سوال تمام گردد پاسخ مي دهد.

· اغلب در انتظار كشيدن مشكل دارد.

· اغلب صحبت يا يا فعاليت ديگران را قطع مي كند.

لازم نيست كودك تمام علائم و نشانه‌ها را داشته باشد و وجود 6 نشانه از يكي از اين دو دسته براي تشخيص كافي است. بديهي است كه بر اين اساس انواع مختلفي از اين اختلال را مي‌توان شناسائي كرد. اين اختلال داراي سه نوع اصلي است اختلال بيش فعالي نقص تمركز از نوع عمدتا بي‌توجه، عمدتا پرتحرك و نوع تركيبي.

شيوع:

شيوع اين اختلال بين 5 تا 8 در صد است و در پسرها شايعتر از دخترها مي‌باشد.

علت‌شناسي:

نقص اساسي در اختلال بيش‌فعالي و نقص‌تمركز، نقص در مهار پاسخ‌ها و نقص در برخي از عملكردهاي اجرايي مغز است. اختلال بيش‌فعالي و نقص‌تمركز در حدود 80% موارد تحت تأثير عوامل ژنتيك بوجود مي‌آيد ولي برخي عوامل اكتسابي نظير مصرف الكل و مواد سمي در زمان بارداري، تولد نوزاد نارس، آسيب‌هاي شديد مغزي و كودك‌آزاري نيز ممكن است منجر به بروز نشانه‌هاي اختلال شوند.

سير اختلال

با افزايش سن از شدت نشانه‌ها كاسته مي‌شود. معمولا بعد از سن دوازده سالگي اين كاهش علائم بخصوص در مورد نشانه‌هاي پرتحركي محسوس‌تر است. نشانه‌هاي بي‌توجهي و تكانشگري در مراحل بعدي كاهش مي‌يابند. معمولا روند كاهش نشانه‌ها تا حدود 20 سالگي ادامه دارد. در نوجوانان با كاهش نشانه‌هاي پرتحركي ممكن است اين تصور بوجود آيد كه اختلال بهبود يافته‌است و درمان بصورت زودهنگام قطع شود. بدليل اينكه نشانه هاي نقص‌تمركز هنوز كاهش نيافته‌اند اين قطع زودهنگام دارو ممكن است باعث مشكلات تحصيلي شود. در مواردي نيز بعد از سن 20 سالگي نيز همچنان نشانه هاي اختلال ديده مي‌شود كه در اين موارد اختلال بيش‌فعالي و نقص‌تمركز بزرگسالي مطرح مي‌گردد.

همبودي ساير اختلالات.

اختلال بيش‌فعالي نقص تمركز در موراد زيادي با ساير اختلالات روان‌پزشكي كودك و نوجوان همبودي دارد. شايعترين اختلالاتي كه همراه اين اختلال ديده مي‌شوند عبارتند از: اختلال رفتارمقابله‌جوئي و بي‌اعتنائي، اختلالات اضطرابي، اختلال وسواس، اختلال سلوك، اختلالات تيك، اختلال يادگيري، اختلال افسردگي و اختلال سوء‌مصرف مواد. بنابراين در مواردي كه براي كودكي تشخيص اختلال بيش‌فعالي و نقص‌تمركز مطرح مي‌شود ارزيابي اختلالات همراه نيز ضروري‌است.

درمان و پي‌گيري:

مدت درمان طولاني است و ممكن است چندين سال طول بكشد. مؤثرترين روش درماني، دارودرماني است. داروهاي مختلفي در اين اختلال تجويز مي شوند كه مؤثرترين آن‌ها متيل فنيديت (ريتالين) است. مصرف اين داروها در اين كودكان امن بوده و با عوارض خطرناك يا وابستگي همراه نيست.  از بين روش‌هاي غير داروئي آموزش مديريت رفتار به والدين و معلمين مؤثرترين روش‌ها محسوب مي شوند و ساير انواع روش‌هاي غير داروئي چندان مؤثر نيستند. لازم است كودك در ابتداي درمان، در چندماه اول بصورت ماهيانه و سپس در فواصل طولاني تر ويزيت شود. همچنين ضروري است در هربار مراجعه عوارض جانبي داروها، ميزان بهبود نشانه‌ها و نيز بروز احتمالي اختلالات روان‌پزشكي همراه ارزيابي شوند. اخذ گزارش از مدرسه دو بار درسال مي‌تواند به ارزيابي عملكرد تحصيلي كودك كمك كند.

براي كسب اطلاعات بيشتر در مورد درمان‌هاي اين اختلال به مبحث "درمان اختلال بيش‌فعالي و نقص‌تمركز" مراجعه نمائيد.

دكتر جواد محمودي قرائي

فوق تخصص روان‌پزشكي كودك و نوجوان

عضو هيئت علمي دانشگاه علوم پزشكي تهران